Cơn sóng thần tín dụng giá rẻ quét qua thế giới từ năm 2002 đến năm 2008 không phải là một hiện tượng tài chính đơn giản: đó là một sự cám dỗ, một cơ hội cho mọi xã hội phô bày những khía cạnh trong tính cách mà bình thường chúng ta không bao giờ để lộ ra. Người Iceland muốn ngừng câu cá và trở thành nhân viên ngân hàng đầu tư, người Đức muốn trở nên Đức hơn, còn người Ireland không muốn làm người Ireland nữa.

Cuốn sách này bắt đầu với một bản điều tra về những bong bóng vượt ra ngoài nước Mỹ. Nó tuyệt vời và bi hài đến mức các độc giả người Mỹ phải thốt lên rằng: “Ồ, những kẻ ngoại quốc này thật ngu ngốc”. Nhưng ngay sau đó, khi Lewis chuyển con mắt xét đoán không khoan nhượng về California và Washington, người Mỹ sẽ biết sự hài hước ấy chỉ là miếng mồi dẫn họ đến một cái bẫy khi choáng váng nhận ra rằng những khoản nợ của nước Mỹ – con nợ lớn nhất và tham lam nhất thế giới này – sắp đến hạn thanh toán.

Trích đoạn sách hay

Và thế là họ tạo ra môn toán học

Sau một giờ ngồi trên máy bay, hai giờ trong một chiếc taxi, ba giờ trên một chiếc phà cũ nát, và cuối cùng là bốn giờ trên những chiếc xe buýt do các tài xế người Hy Lạp vừa buôn điện thoại vừa phóng trên các đỉnh dốc đứng, tôi đã tới trước cửa tu viện lớn nằm ở nơi hẻo lánh. Mũi đất chòi ra Biển Aegean tạo cho ta cảm giác như đây là nơi tận cùng của thế giới, và nó rất tĩnh lặng. Lúc này là cuối chiều, và các tu sĩ hoặc đang cầu nguyện, hoặc đang nghỉ trưa; tuy nhiên, vẫn còn một vị ngồi tại phòng canh gác để chào đón du khách. Ông hướng dẫn tôi và 7 người hành hương Hy Lạp tới một khu ký túc cổ, được phục hồi một cách khéo léo. Ở đây, hai vị tu sĩ chu đáo khác mang tới cho chúng tôi rượu ouzo, bánh ngọt, và chìa khóa cửa. Tôi cảm giác như vẫn còn thiếu cái gì đó, và rồi chợt nhận ra: chưa có ai hỏi thẻ tín dụng của tôi. Tu viện này không chỉ hoạt động hiệu quả mà nó còn miễn phí. Lúc đó, một vị tu sĩ nói cho tôi biết rằng sự kiện tiếp theo sẽ là một buổi lễ ở nhà thờ: buổi kinh chiều. Dĩ nhiên, sự kiện tiếp theo hầu như luôn là một buổi lễ tại nhà thờ. Có tới 37 nhà nguyện khác nhau trong tu viện này, nên việc tìm ra nơi tổ chức buổi lễ đó giống như tìm kim đáy bể vậy, tôi nghĩ.

“Ở nhà thờ nào?” tôi hỏi vị tu sĩ.

“Ngài cứ đi theo các tu sĩ khi họ đứng lên”, ông trả lời rồi nhìn tôi từ đầu tới chân. Ông có bộ râu dài, đen, mọc lộn xộn, chiếc áo choàng dài màu đen, chiếc mũ trùm đầu của tu sĩ, và chuỗi tràng hạt. Tôi đi đôi giày chạy bộ màu trắng, mặc quần kaki sáng màu, chiếc áo sơ mi màu hoa cà hiệu Brooks Brothers, và khoác chiếc túi nhựa vốn dùng để đựng đồ giặt với hàng chữ viết hoa bên cạnh túi EAGLES PALACE HOTEL. “Tại sao ngài lại tới đây?” ông hỏi.

Quả là một câu hỏi hay. Tôi đến đó không phải vì nhà thờ, mà vì tiền. Cơn đại hồng thủy tín dụng rẻ quét ngang trên hành tinh này vào giai đoạn 2007 – 2009 giờ đây đã đem đến một cơ hội mới cho ngành du lịch: Du lịch thảm họa tài chính. Tín dụng không chỉ là tiền, mà nó còn là một sự cám dỗ. Nó mang lại cho mọi xã hội cơ hội được thể hiện những khía cạnh trong con người họ mà ở điều kiện bình thường họ không thể nuông chiều mình được. Các quốc gia được thông báo rằng: “Đèn đóm tắt hết rồi đấy, giờ các anh muốn làm gì thì cứ làm, không ai biết được đâu”. Điều họ muốn làm khi không có ai quan sát rất đa dạng. Người Mỹ muốn sở hữu những căn nhà vượt quá xa khả năng chi trả của mình, và họ muốn để mặc cho kẻ mạnh tha hồ bóc lột kẻ yếu. Người Iceland muốn thôi đánh bắt cá và trở thành những tay đầu tư ngân hàng, và cho phép những người đàn ông thuộc tầng lớp tinh túy của họ được tha hồ thể hiện chứng hoang tưởng tự đại bị kìm hãm bấy lâu. Người Đức muốn trở nên Đức hơn nữa; người Ireland không muốn là người Ireland nữa. Mọi xã hội khác biệt này đều cùng tiếp xúc với một sự kiện, nhưng mỗi xã hội lại phản ứng với nó theo cách riêng của họ. Tuy vậy, không có sự phản ứng nào lại độc đáo như sự phản ứng của người Hy Lạp: bất kỳ ai từng dành ra vài ngày nói chuyện với những vị lãnh đạo quốc gia này đều có thể nhận thấy điều đó. Nhưng để thấy được hết sự độc đáo đó, bạn phải tới tu viện này.

Tôi có những lý do riêng khi tới đây. Nhưng tôi cam đoan rằng nếu tôi hé môi nói với vị tu sĩ kia về những lý do đó, hẳn ông ta sẽ tống cổ tôi đi. Vì thế mà tôi đành nói dối: “Người ta nói rằng đây là nơi linh thiêng nhất trên thế giới”, tôi trả lời.

Tôi tới Athens trước đó mấy ngày, chính xác là một tuần trước khi nổ ra cuộc bạo động tiếp theo, và một vài ngày sau khi giới chính khách Hy Lạp khuyên chính phủ của họ rằng, để trả nợ, họ nên bán các hòn đảo đi, và thậm chí là bán thêm một số di tích cổ nữa. Thủ tướng mới theo tư tưởng xã hội, George Papandreou, cảm thấy ông bị buộc phải chối rằng thực ra bản thân ông cũng đang nghĩ tới việc bán đảo. Hãng xếp hạng tín dụng Moody’s vừa hạ điểm tín dụng của Hy Lạp xuống tới mức biến tất cả các trái phiếu chính phủ của quốc gia này trở thành đống giấy lộn – tức là với những nhà đầu tư đang sở hữu chúng, chúng cũng không còn giá trị nữa. Kết quả là, việc bán tống bán tháo trái phiếu Hy Lạp ra thị trường, xét trong thời điểm trước mắt, không còn là chuyện lớn, bởi Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Ngân hàng Trung ương châu Âu đã thống nhất cho Hy Lạp – một quốc gia với khoảng 11 triệu dân – vay một khoản lên tới 145 triệu đô-la. Trước mắt, Hy Lạp đã bị di dời khỏi các thị trường tài chính tự do và trở thành một quận của các bang khác.

Đó là tin tốt. Bức tranh lâu dài còn ảm đạm hơn nhiều. Bên cạnh khoảng 400 tỷ (con số này còn tăng nữa) nợ chính phủ tồn đọng, các kế toán người Hy Lạp còn vừa mới tính toán rằng chính phủ của họ còn nợ một khoản 800 tỷ đô-la (hoặc hơn) tiền lương hưu. Tổng cộng tất cả các khoản đó là khoảng 1,2 nghìn tỉ đô-la, tức hơn 1/4 triệu đô-la cho mỗi người dân Hy Lạp trong độ tuổi lao động. Trước 1,2 nghìn tỉ nợ nần, một khoản giải cứu 145 tỉ đô-la rõ ràng chỉ như muối bỏ bể. Mà đó mới chỉ là các con số chính thức, thực tế chắc chắn còn tồi tệ hơn. “Người của chúng tôi tới đây, và không thể tin nổi những gì họ tìm thấy”, một quan chức cấp cao của IMF nói với tôi không lâu sau khi ông trở về từ chuyến làm việc đầu tiên của IMF tại Hy Lạp. “Cái cách họ theo dõi việc tài chính – họ biết họ đã thống nhất sẽ chi tiêu bao nhiêu, nhưng không ai theo dõi trên thực tế mình đã chi tiêu những gì. Đó thậm chí còn không được gọi là một nền kinh tế mới nổi. Đó là một quốc gia ở thế giới thứ ba”.

Hóa ra, điều mà người Hy Lạp muốn làm – sau khi đèn đóm đã tắt hết và chỉ còn lại họ trong bóng tối với đống tiền đi vay trong tay – là biến chính phủ của họ thành một con thú giả, bên trong nhồi đầy những tiền, và cho càng nhiều công dân của họ cơ hội được đập con thú đó lấy hên càng tốt. Chỉ trong vòng 12 năm trở lại đây, số tiền lương trả cho những người làm việc trong khu vực công của Hy Lạp đã tăng gấp đôi (không tính lạm phát) – và còn chưa kể đến những khoản hối lộ mà các quan chức nhà nước nhận được. Một công việc hạng trung của chính phủ kiếm được mức lương lớn gần gấp ba một công việc ngang tâm của khu vực tư nhân. Hệ thống tàu lửa quốc gia có doanh thu hàng năm là 100 triệu euro, nhưng số tiền lương họ phải trả hàng năm đã lên tới 400 triệu euro cùng với 300 triệu euro các khoản chi phí khác. Trung bình, một nhân viên của hãng xe lửa nhà nước kiếm được 65.000 euro/năm. 12 năm trước đây, một doanh nhân thành đạt sau trở thành bộ trưởng Bộ Tài chính Hy Lạp, ông Stefanos Manos, chỉ ra rằng sẽ rẻ hơn nếu đưa tất cả các hành khách đi xe lửa chuyển sang di chuyển bằng taxi. Nhận định đó bây giờ vẫn đúng. “Chúng tôi có một công ty tàu lửa bị phá sản một cách khó hiểu”, Manos nói với tôi. “Ấy vậy mà không có một công ty tư nhân nào ở Hy Lạp có được mức lương trung bình như vậy”. Hệ thống giáo dục công của Hy Lạp là ví dụ điển hình ấn tượng của sự thiếu hiệu quả: tuy là một trong những hệ thống bị đánh giá thấp nhất châu Âu, song nó lại có tỉ lệ giáo viên/học sinh nhiều gấp 4 lần so với hệ thống được đánh giá cao nhất là Phần Lan. Người dân Hy Lạp gửi con tới trường công mặc nhiên cho rằng họ sẽ cần phải thuê thêm gia sư cho con để yên tâm rằng chúng thực sự học được cái gì đó. Có ba công ty quốc phòng do chính phủ sở hữu: tổng nợ của cả ba lên tới hàng tỉ euro, và những con số thua lỗ này cứ ngày một lớn dần. Độ tuổi nghỉ hưu cho các công việc được xếp vào hạng nặng tại Hy Lạp là 55 đối với nam giới và 50 đối với nữ giới. Do đây cũng là thời điểm nhà nước phải chi ra những khoản lương hưu khổng lồ, nên không hiểu bằng cách nào mà có tới hơn 600 nghề nghiệp ở Hy Lạp được xếp vào hạng nặng: thợ cắt tóc, phát thanh viên, bồi bàn, nhạc sĩ, v.v… Hệ thống chăm sóc sức khỏe công Hy Lạp chi tiêu nhiều vào các khoản dự trữ hơn mức trung bình ở châu Âu – và theo lời một số người Hy Lạp nói với tôi, thì chẳng lạ gì khi thấy các y tá, bác sĩ bỏ việc với hai tay ôm đầy giấy vệ sinh, bỉm, và bất kỳ thứ gì họ có thể cướp được từ các tủ đựng đồ dự trữ.

Đâu là sự lãng phí, đâu là cướp bóc – chuyện đó chẳng hề quan trọng; cái này che chắn, hỗ trợ cái kia. Chẳng hạn, người ta mặc nhiên cho rằng bất kỳ ai làm việc cho chính phủ đều nhận hối lộ. Người dân đi tới các cơ sở khám chữa bệnh công thì tâm tâm niệm rằng họ sẽ phải hối lộ bác sĩ để họ thực lòng quan tâm tới mình. Các vị bộ trưởng từng dành cả cuộc đời phục vụ nhân dân khi ra về còn có thể sắm cho mình những ngôi biệt thự hàng triệu đô-la cùng hai hay ba tư dinh ở miền quê.

Có một điều lạ lùng là những nhà tài phiệt ở Hy Lạp vẫn ít nhiều là những người hoàn hảo. Họ luôn luôn là những trùm thương mại già nua, lờ đờ. Trong giới ngân hàng châu Âu, gần như chỉ có họ là không mua các trái phiếu vay thế chấp dưới chuẩn của Mỹ, hay tự trang bị tối đa mọi thứ cho bản thân, hoặc tự trả cho mình những khoản tiền khổng lồ. Vấn đề lớn nhất mà các ngân hàng ở đây gặp phải là họ đã bỏ ra gần 30 tỉ euro cho chính phủ Hy Lạp vay – và chính phủ đã hoặc cướp, hoặc phung phí hết số tiền đó. Ở Hy Lạp, các ngân hàng không kéo chìm đất nước. Chính đất nước đã nhấn chìm các ngân hàng.

Buổi sáng sau hôm đáp xuống đây, tôi đi bộ tới gặp vị bộ trưởng Bộ Tài chính Hy Lạp, ông George Papaconstantinou, người được giao nhiệm vụ dọn dẹp đống hỗn độn khủng khiếp này. Nhờ một điều kỳ diệu nào đó mà Athens vừa giữ được nét bừng sáng lại vừa nhếch nhác lôi thôi. Những ngôi nhà đẹp đẽ, mới sơn sửa theo trường phái tân cổ điển bị hủy hoại không thương tiếc bởi những bức vẽ graffiti mới tinh. Đâu đâu cũng gặp các di tích cổ, nhưng dường như chúng chẳng ăn nhập gì với mọi thứ xung quanh.

Tại lối vào hẹp và tăm tối dẫn tới Bộ Tài chính, một toán nhân viên an ninh thực hiện nhiệm vụ khám xét – tuy nhiên, họ chẳng buồn kiểm tra tại sao máy phát hiện kim loại lại kêu lên khi bạn đi qua. Ở phía tiền sảnh, 6 phụ nữ đứng sắp xếp lịch cho ngài bộ trưởng. Họ có vẻ rất sốt sắng và vội vã, và hình như họ còn làm việc quá tải nữa… ấy vậy mà ngài bộ trưởng vẫn tới muộn. Xét một cách tổng thể, nơi này cho ta cảm giác rằng thời kỳ huy hoàng nhất của nó chắc cũng chỉ ở mức tầm thường. Đồ đạc đã sờn cũ, sàn nhà lộ ra lớp sơn lót. Cái đáng ngạc nhiên nhất ở đây là số lượng nhân viên. Ngài bộ trưởng Papaconstantinou theo học trường Đại học New York và trường Kinh tế học London hồi những năm 1980, sau đó ông làm việc 10 năm tại Paris cho OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế). Ông là người cởi mở, thân thiện, có khuôn mặt tươi tắn, bảnh bao, và giống như nhiều người ở vị trí lãnh đạo trong chính phủ Hy Lạp mới, ông trông giống người da trắng – thực ra giống dân Mỹ − hơn là người Hy Lạp.

Khi Papaconstantinou tới đây vào tháng 10/2009, chính phủ Hy Lạp vừa dự tính chỉ số thâm hụt ngân sách năm 2009 của họ là 3,7%. Hai tuần sau đó, con số này được chỉnh lên tới 12,5%, và cuối cùng là gần 14%. Công việc của ông là tìm hiểu và đưa ra cho thế giới một lý do. “Ngày thứ hai tại nhiệm, tôi đã phải triệu tập một cuộc họp để cùng nghiên cứu ngân sách”, ông cho biết. “Tôi đã triệu tập mọi người từ tổng cục kế toán, và chúng tôi bắt đầu quá trình khám phá này”. Mỗi ngày trôi qua họ lại phát hiện ra những thiếu sót khó tin. Một khoản nợ lương hưu lên tới một tỷ đô-la mỗi năm, bằng cách nào đó, lại vắng mặt trong các sổ sách của chính phủ, nơi mọi người đều vờ rằng nó không hề tồn tại, mặc dù chính phủ chịu trách nhiệm chi trả khoản đó; lỗ hổng trong kế hoạch chi trả lương hưu cho những người tự kinh doanh trên thực tế không phải con số 300 triệu euro như ước tính, mà là 1,1 tỷ euro; và vô vàn chuyện khác. “Cuối mỗi ngày, tôi đều nói: ‘Thôi được rồi các anh, đó là tất cả những gì chúng ta tìm thấy phải không?’ Và họ nói: ‘Đúng vậy’. Và buổi sáng hôm sau, một cánh tay lại giơ lên từ phía cuối phòng: ‘Thực ra, thưa Bộ trưởng, vẫn còn lỗ hổng khác trị giá 100 hoặc 200 triệu euro’”…

Boomerang – Bong bóng kinh tế và làn sóng vỡ nợ quốc gia

Nguồn: Internet

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here