Steven D. Levitt và Stephen J. Dubner là hai cái tên không hề xa lạ với độc giả Việt Nam, với những tựa sách “Kinh tế học hài hước”, “Siêu kinh tế học hài hước”, “Tư duy như một kẻ lập dị”. Và lần này, hai nhà kinh tế học trẻ người Mỹ lại trở lại với bạn đọc qua những câu hỏi kỳ lạ cùng những câu trả lời độc và dị không kém trong cuốn sách Khi nào cướp nhà băng. Qua tác phẩm mới nhất này, những người yêu thích các tác giả của “Kinh tế học hài hước” – cuốn sách từng giữ vị trí sách bán chạy nhất của báo New York Times – sẽ giúp bạn trả lời những câu hỏi “oái oăm” như:

– Tại sao nên cướp nhà băng vào buổi sáng thứ Sáu mỗi tuần?

– Tại sao chúng ta chẳng bao giờ đưa tiền boa cho tiếp viên hàng không?

– Tại sao Pepsi sẽ không trả cả đống tiền để mua công thức bí mật bị đánh cắp của Coca Cola?

– Mua vé máy bay giá rẻ liệu có tốt hay không?…

Chắc chắn, khi đọc cuốn sách này, bạn đọc sẽ bắt gặp những khoảnh khắc khiến các bạn ồ lên vì thú vị, thậm chí là bật cười vì sự độc đáo và hài hước của câu chuyện mà các tác giả mang lại. Nhưng không chỉ hài hước, đó còn là những thực trạng có phần phi lý đang tồn tại ngay trước mắt mà chúng ta không hề hay biết (hoặc không đủ hài hước để nhận ra, cũng có thể là như vậy).

Trích đoạn sách hay

CHI PHÍ CỦA VIỆC SỢ NGƯỜI LẠ

(SJD).

Bruce Pardo và Atif Irfan có điểm gì chung?

Trong trường hợp bạn vẫn còn xa lạ với những cái tên này, thì hãy để tôi diễn đạt lại thế này:

Người đàn ông da trắng ăn mặc như ông già Noel và giết vợ cũ cùng gia đình chị này (rồi sau đó tự sát) có điểm gì chung với anh chàng người Hồi giáo bị tống ra khỏi một chuyến bay của hãng AirTran vì bị tình nghi là khủng bố?

Câu trả lời là cả hai người đều có những ý định bị hiểu sai một cách trầm trọng. Người mà đáng lẽ những người biết anh ta phải thấy khiếp sợ lại không làm ai sợ còn người làm những người chẳng thân quen gì sợ khiếp vía hóa ra lại không đáng sợ chút nào.

Như chúng ta sẽ thấy, đây là một mô-típ diễn ra khá phổ biến. Tuy nhiên, trước khi tiếp tục, hãy để tôi giải thích chuyện trước đó một chút.

Pardo là người thường xuyên đi lễ nhà thờ, và chẳng ai có thể chỉ mặt anh ta mà nói rằng đó là một kẻ giết người điên loạn. “Anh ta là người hoàn toàn khác hẳn với những gì mà anh nghe hay nhìn thấy trên tin tức về những việc mà anh ta đã làm,” một người bạn của gia đình nói. “Tôi đã bị sốc, thực sự rất sốc. Tôi không thể tin được đây lại là cùng một người.”

Irfan, sinh ra ở Detroit, là một luật sư xử lý các vụ việc liên quan đến thuế, sống cùng gia đình ở Alexandria, Virginia. Anh cùng một số người thân bay từ Washington, D.C. tới Florida để dự một khóa tu nghiệp. Anh và anh trai được cho là đã nói chuyện về việc ghế nào là ghế “an toàn nhất” trên chuyến bay. “Những người khác nghe thấy và hiểu nhầm họ,” một phát ngôn viên của hãng AirTran phát biểu trên tờ Washington Post. “Chẳng may những người này lại theo đức tin và có ngoại hình của người Hồi giáo. Mọi chuyện vượt ra khỏi tầm kiểm soát và ai cũng hành động cảnh giác.” “Hành động cảnh giác” này bao gồm việc trục xuất toàn bộ gia đình Irfan khỏi máy bay và gọi FBI đến thẩm vấn họ. Họ nhanh chóng được các đặc vụ FBI minh oan là chắc chắn không phải khủng bố, nhưng AirTran vẫn không cho họ bay tới Florida.

Vậy bạn sợ điều gì hơn: một gia đình Hồi giáo người Mỹ mà bạn chẳng biết gì hay anh chàng đi lễ nhà thờ chỗ bạn, người vừa trải qua một vụ ly dị?

Như chúng tôi đã viết trước đó, hầu hết mọi người đều cực tệ trong việc quản lý rủi ro. Họ thường cường điệu hóa rủi ro của những sự kiện kịch tính, không thể xảy ra trong khi chẳng mảy may phòng bị những sự kiện thường gặp và nhàm chán hơn (dù có sức tàn phá tương đương). Một người có thể sợ một cuộc tấn công khủng bố và căn bệnh bò điên hơn bất kỳ điều gì trên đời, trong khi thực tế là đáng ra cô nên sợ bệnh tim (và do đó chăm sóc bản thân tốt hơn) hoặc khuẩn salmonella (do đó nên cọ rửa dao thớt thật kỹ).

Tại sao chúng ta lại sợ những điều ta không biết hơn là sợ những điều ta đã biết? Đó là câu hỏi lớn hơn câu hỏi tôi có thể trả lời ở đây (lý do không phải vì tôi không đủ khả năng), nhưng có lẽ nó có liên quan đến kiểu tự loại suy − những kiểu đoán tắt − mà bộ não của chúng ta sử dụng để giải quyết vấn đề và việc những phép đoán này dựa trên các thông tin đã được lưu trong bộ nhớ của chúng ta.

Và điều gì thường được lưu riêng? Đó là những thứ bất thường − những sự kiện “thiên nga đen(32)” lớn, hiếm kịch tính, khó đoán và có khả năng thay đổi thế giới đến độ chúng in sâu vào bộ nhớ của chúng ta và dẫn dụ chúng ta nghĩ đến chúng như là chuyện điển hình, hay chí ít là có khả năng xảy ra, trong khi thực tế là chúng cực hiếm.

Điều này dẫn chúng ta quay trở lại câu chuyện Bruce Pardo và Atif Irfan. Những người chẳng có vẻ gì sợ Pardo là bạn bè và hàng xóm của anh này. Những người thật sự sợ Irfan là những người lạ. Giờ thì ai cũng thấy. Nhìn chung, chúng ta sợ người lạ hơn hẳn so với mức độ đáng lẽ mà chúng ta nên sợ. Hãy xem xét vài chứng cứ hỗ trợ sau:

Ở Mỹ, tỷ lệ nạn nhân bị giết hại có quen biết kẻ giết hại mình so với tỷ lệ nạn nhân bị giết bởi người lạ là 3:1.

64% phụ nữ bị cưỡng hiếp và 61% phụ nữ bị quấy rối tình dục biết kẻ tấn công mình (trong khi đó, đàn ông lại dễ bị quấy rối bởi người lạ hơn).

Thế còn các vụ bắt cóc trẻ em thì sao? Đây có phải là tội ác kinh điển của những kẻ lạ không? Một bài báo trên tờ Slate năm 2007 giải thích về những trẻ mất tích trong một năm gần đó: “Có 203.900 trẻ bị bắt cóc bởi các thành viên trong gia đình, 58.200 bị bắt cóc bởi những người không phải thành viên gia đình và chỉ có 115 trường hợp là bắt cóc điển hình như được định nghĩa trong một nghiên cứu là hành động bắt cóc của người không phải thành viên gia đình, do một người quen sơ hoặc một người lạ thực hiện, trong đó trẻ bị giữ qua đêm, đưa đi xa ít nhất 50 dặm, vì lý do ngẫu nhiên, hoặc bắt cóc với ý định giữ đứa trẻ vĩnh viễn hoặc giết hại.”

Vì vậy, lần tới khi não bạn khăng khăng sợ hãi một người lạ, hãy cố trấn an nó. Điều này không có nghĩa là bạn cần nhất quyết cho rằng thế thì nên sợ bạn bè và người thân − trừ phi, tất nhiên nếu bạn là bạn của những kẻ như Bernie Madoff. Đừng quên vụ gian lận tài chính lớn nhất trong lịch sử được thực hiện chủ yếu giữa những người bạn với nhau. Và với những người bạn như thế, ai còn cần người lạ làm gì?

GIAN LẬN ĐỂ TRỞ NÊN NỔI BẬT

(SJD).

Có phải chúng tôi ngờ vực thái quá không?

Tôi không nghĩ vậy, nhưng vài người khác thì có. Chúng tôi thường nghe nhiều độc giả kêu ca chuyện chúng tôi kêu gọi quá nhiều sự chú ý đến trò lừa bịp, gian dối giữa các tay vật sumo, giáo viên, người khai thuế và những người hẹn hò trực tuyến thật chẳng hay ho gì. Tôi có thể phản bác lại và nói rằng: “Này, chúng tôi cũng kêu gọi sự chú ý đến những người không lừa dối, như những nhân viên văn phòng bỏ tiền vào ‘hộp trung thực’ để trả cho những chiếc bánh vòng mà họ đã ăn đấy chứ.”

Vấn đề ở đây không phải là ta có thể chia mọi người ra thành người xấu – người tốt, người gian lận – người không gian lận. Vấn đề ở đây là hành vi của con người được quyết định bởi cách thức điều chỉnh cho phù hợp những động cơ của một kịch bản cụ thể.

Vì vậy, thật thú vị khi đọc bài viết của Farhad Manjoo trên tờ Salon về một cuộc thi do FishbowlDC tổ chức nhằm quyết định đâu là hai nhân vật nổi bật nhất trong giới truyền thông ở Washington. Mặc dù đồng ý rằng những người thắng cuộc quả thật là một bộ đôi đẹp, song Manjoo cho rằng toàn bộ cuộc thi chỉ là một trò sắp đặt:

[Những người chiến thắng] Capps và Andrews thừa nhận rằng họ chiến thắng chỉ vì những người bạn của họ trên mạng − dù họ không trực tiếp khích lệ, theo lời cả hai − đã tạo các phần mềm “bot(33)” bầu chọn hàng nghìn lần cho từng người bọn họ. Những bot này được đưa lên Unfogged, một trang thảo luận và blog chuyện nhảm nhí hài hước rất được dân D.C. chú ý, trong vòng một ngày khi cuộc bầu chọn mở ra. Nếu bạn tải và chạy phần mềm này, máy của bạn sẽ bắt đầu bỏ phiếu cho Capps và Andrews nhanh hơn cả công cụ Diebold bỏ phiếu cho George W. Bush.

Điều này khiến tôi phải đi đến những nhận định sau:

Lợi lộc cho những người gian lận không nhất thiết phải cực cao;

Khi hành vi gian lận chẳng phải đối mặt với hình phạt nào, nó khá hấp dẫn;

Chúng ta vẫn bị cáo buộc là đã cùng lúc nhồi đầy một hoặc hai hòm phiếu dù chẳng có “bot” nào dính đến ở đây (điều này thì tôi biết);

Ai có thể làm ơn chỉ cho tôi chỗ mấy tay Diebold có lẽ đã dựng những chiếc máy này không? Nói chuyện với họ hẳn sẽ thú lắm!

Khi Nào Cướp Nhà Băng

Nguồn: Internet

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here